(علمی اجتماعی)

ابو محمّد،حسن بن على بن حسین  شعبه حرّانى،مؤلف این کتاب در این زمینه مى گوید:«پس از آنکه دیدم علماى شیعه درباره فقه و حلال و حرام، کتابهاى فراوانی نگاشته اند، بر آن شدم تا مجموعه اىپدید آورم که در آن، سخنان حکمت آموز و موعظه هاى پیامبر اکرم و اهل بیت آن حضرت جمع شده باشدتا هم گنجینه اى براى مراجعه خودم وعلاقمندان به خاندان رسالت گردد.

 کتب حدیث علماى شیعه،روایات زیادى درباره حلال و حرام وواجبات و مستحبات دارند. چندان که ثوابش را خدا ثبت کرده، و آیندگان رااز رنج تألیف بى نیاز ساخته و بارتصنیف را از دوش آنها برداشته اند؛ امادر علومى که از بزرگان اهل بیت علیهم السلام وارد شده به روایاتى برخوردم مشتمل بر: حکمتهاى رسا، پندهاى شفابخش،تشویق به سراى جاوید، دل کندن ازدنیاى ناپایدار، نوید، تهدید، ترغیب براخلاق و کردار نیک، نهى از خوبیها وکارهاى بد، دعوت به پرهیزکارى وتحریص به پارسایى که قسمتى از این مضامین در سفارشها، خطبه ها، نامه هاو عهدهاى مفصل بیان شده است. درمیان کتابهاى دانشمندان شیعه نوشته اى بى نیازکننده و کتابى قابل اعتماد که نیازم را برطرف سازد وخواسته ام را تأمین کند، در این زمینه هانیافتم، به ناچار روایاتى که مشتمل براین مضامین بود گرد آوردم، وحدیث هایى نادر و بدیع، مفاهیمى عالی و زیبا که هم جنس و هم شکل، وهمانند و همسان آنها بود ضمیمه کردم.»

مؤلف 

 حسن بن على بن حسین بن شعبه حرّانى حَلَبى، ازشخصیتهاى برجسته و درخشان فقهاى شیعه و از محدثین بلندآوازه قرن چهارم هجرى مى باشد. وى از معاصرین شیخ صدوق بوده ازمحمّد بن همام اسکافى متوفاى 336هجرى بهره برده است.مهم ترین ودرخشان ترین شاگردش شیخ مفید، محمّدبن محمّد بن نعمان، متوفاى سال 413هجرى است.

مؤلف محترم نام زیبایى براىکتاب انتخاب کرده و بهترین تحفه ها رابه عقل و اندیشه مردم اهدا کرده.

از منظر اهل نظر

 تحف العقول  که علاوه بر عظمت و وثاقت و علوشأن و رفعت مقام علمى و عملی مؤلف جلیل القدر که مورد ستایش وتمجید علماى بزرگ مانند شیخ حرعاملى و علامه مجلسى و صاحب ریاض و دیگران بوده از زمان نگارش تاکنون در طول هزار سال پیوسته موردتوجه علما و فقهاى شیعه واقع شده واز منابع موسوعه هاى بزرگ روایی همچون وسائل الشیعه و بحار الانوارمحسوب مى شودو به احادیث کتابش علما و فقهاى ما استناد کرده اند،

شخصیت نگار برجسته، علامه محمّدباقر خوانسارى در کتاب روضات الجنات مى فرماید: «فاضل فقیه و عالم متبحر وبلند پایه، حسن بن على بن حسین بن شعبه حرانى حلبى کتاب تحف العقول عن آل الرسول را پدید آورده، که کتابى گسترده و داراى فوایدفراوان است و در آن اخبار ومواعظ قابل توجهى از پیامبران وامامان معصوم علیهم السلام وجود دارد واصحاب و فقهاى شیعه همه بر آن اعتماد کرده اند.»

محدث قمى مى فرماید: تحف العقول کتابى پرفایده، نفیس، و مشهوربین علماست علامه مجلسى فرموده نظم این کتاب قدیمى حکایت از مقام بلند مؤلف دارد. بیش تر این کتاب ازموعظه و اصول معلوم تشکیل شده است که احتیاجى به سند ندارد.»

علامه سید حسن صدرمى فرماید: ابن شعبه حرانى شیخ اقدم کتاب تحف العقول عن آل الرسول کتابى گسترده وداراى فواید فراوان است ومورد اعتماد اصحاب وعلماى شیعه مى باشدو امام اعظم ماست که کتاب تحف العقول را نگاشته؛ کتابى که مانند آن تصنیف نشده است.

برخى از عناوین تحف العقول

ـ وصیتها و مواعظ و سخنرانیهاىپیامبر صلى الله علیه و آله

ـ خطبه ها و نامه ها و وصایاى حضرت على( ع)

ـ احتجاجها، نامه ها، سخنرانیها وخطبه ها و مواعظ سایر معصومین علیه السلام تا امام حسن عسکرى علیه السلام

ـ روایات و موضوعات مفید وسودمند دیگر از ائمه علیهم السلام

ـ رساله حقوق امام زین العابدین علیه السلام

ـ مناجات موسى علیه السلام و مناجات ومواعظ عیسى علیه السلام

ـ این کتاب در مورد امام عصر علیه السلام روایتى نیاورده است.

ابن شعبه در این مورد چنین توضیح مى دهد: ازتوقیعات و مکاتبات حضرت صاحب الزمان علیه السلام با همه تواتر و استقامتى که در میان شیعه دارد چیزى نیاوردیم؛چون حدیثى که با مطالب کتاب  (موعظه، خطابه و حکمت)تناسبى داشته باشد بدست نیافتیم، بااینکه عقیده ما در حق آن بزرگوارهمان عقیده اى است که درباره پدرانش ائمه راشدین سلام اللّه علیهم اجمعین داریم.

از میان ترجمه هاى موجود این کتاب ارزشمند، ترجمه آیة اللّه احمدجنتى که توسط ناشرین مختلف چاپ شده است .